Polarisatie in de samenleving groeit en die ontwikkeling zie je ook terug in de klas. Leerlingen nemen hun meningen, emoties en ervaringen mee naar school. Soms versterken die elkaar, maar vaak botsen ze juist. Voor jou als docent kan dat uitdagend zijn. Tegelijkertijd biedt het ook een kans om te oefenen met dialoog, respect en omgaan met verschillen. De klas is dé plek waar leerlingen aan de slag kunnen met deze belangrijke vaardigheden.
Wat is polarisatie?
Polarisatie bestaat al zolang mensen samenleven. Filosoof Bart Brandsma (2017) benadrukt dat er altijd tegenstellingen ontstaan zodra groepen samenkomen. Denk aan jong tegenover oud of gelovig tegenover ongelovig. Sociale media fungeren tegenwoordig als brandstof voor polarisatie en zorgen ervoor dat verschillen sneller uitvergroot worden. Algoritmes belonen extreme uitspraken en creëren zogenaamde filterbubbels. Onderzoek van Bail et al. (2018) toont dat dit effect leidt tot meer wij-zij-denken. Deze dynamiek merk je direct in de gesprekken met jouw leerlingen.
Polarisatie herkennen in de klas
In de klas zie je polarisatie terug in discussies, opmerkingen of tijdens het bespreken van gevoelige thema’s. Denk aan onderwerpen zoals identiteit, klimaat, religie of politiek. Leerlingen dagen elkaar uit en soms ook de docent. Dit kan spanning opleveren, maar zie ze ook als leermomenten. Uit onderzoek van Hess en McAvoy (2015) blijkt dat veilige gesprekken binnen de schoolomgeving leiden tot meer begrip, betere samenwerking en minder conflicten.
Gestructureerd in gesprek
Een gesprek zonder structuur loopt snel uit de hand. Docenten kunnen dit voorkomen door duidelijke stappen te volgen:
- Afspraken maken: Stel samen spelregels op en houd elkaar eraan.
- Voorkennis in kaart brengen: Begin met feiten als gemeenschappelijke basis.
- Meningen verkennen: Inventariseer welke standpunten in de samenleving bestaan.
- Standpunten scheiden: Bespreek meningen apart om overzicht te behouden.
- Samen reflecteren: Wat ging goed en wat kan beter?
Met deze aanpak creëer je rust en veiligheid. Alle leerlingen krijgen een stem, niet alleen de leerling die heel hard schreeuwt.
De rol van de docent
Veel docenten kiezen vanzelf voor de rol van gespreksleider die bruggen wil bouwen. Toch blijkt uit onderzoek van Wansink en Damhuis (2022) dat deze aanpak niet altijd effectief is. Hun onderzoek laat zien dat uitgesproken leerlingen in de klas vaak extra ruimte krijgen, waardoor hun standpunten alleen maar sterker worden. Dit vergroot de kans op polarisatie.
Daarom is het belangrijk om je aandacht te richten op de stille meerderheid. Deze middengroep mengt zich vaak minder in het gesprek, maar vormt een stabiele basis voor verbinding. Van der Ploeg en Scholte (2019) benadrukken dat het versterken van deze middengroep bijdraagt aan sociale cohesie en een veilig leerklimaat.
Hoe ga je om met je eigen mening?
Leerlingen willen weten wie jij bent en zijn vaak benieuwd naar jouw mening. Eveline Crone (2020) benadrukt dat adolescenten juist op zoek zijn naar authenticiteit. Ze prikken snel door een masker heen. Je hoeft dus niet te doen alsof je volledig neutraal bent. Wel kun je laten zien dat je verschillende standpunten onderzoekt en dat je openstaat voor nuance.
Nieuwelink (2024) onderstreept dat jongeren juist op school moeten leren hoe je moeilijke gesprekken voert. In jouw klas krijgen leerlingen de kans om deze vaardigheid te oefenen binnen een veilige sfeer, waardoor de kloof tussen verschillende standpunten kleiner blijft.
Een voorbeeld uit de praktijk
Stel, een leerling zegt: “Ik wil niet naast een homo zitten.” Je eerste neiging kan zijn dit direct af te keuren. Toch vergroot dat vaak de polarisatie. Beter is het om door te vragen. Wat bedoelt de leerling precies? Waar komt die uitspraak vandaan? Daarna verleg je de aandacht naar het gezamenlijke belang: een klas waar iedereen zich veilig voelt. Zo maak je ruimte voor dialoog zonder de norm van respect los te laten.
Tien tips om polarisatie in de klas te verminderen
- Luister actief en laat zien dat je iedereen hoort.
- Stel nieuwsgierige vragen naar de achterliggende redenen.
- Maak ruimte voor verschillen en normaliseer diversiteit.
- Benadruk overeenkomsten en verbind via gedeelde waarden.
- Stimuleer ik-boodschappen in plaats van generalisaties.
- Benoem emoties en erken gevoelens zonder oordeel.
- Wees alert op woorden die polariseren en stuur het gesprek naar verbindende taal.
- Werk met feiten én perspectieven, maak onderscheid tussen kennis en mening.
- Geef zelf het goede voorbeeld met respectvol gedrag.
- Stel samen met de klas duidelijke gespreksregels op.
Mediawijsheid en polarisatie
Sociale media zijn brandstof voor polarisatie. Onderzoek van Sunstein (2018) laat zien dat online gesprekken vooral extreme standpunten belonen. Jongeren krijgen zo bevestiging van hun eigen overtuigingen, zonder ruimte voor nuance. Daarom is mediawijsheid onmisbaar. Leerlingen moeten leren hoe ze bronnen beoordelen, meningen onderscheiden en framing herkennen.
Slim Studeren VO: Burgerschap en mediawijsheid
Wil je dit thema concreet aanpakken? De module ‘Burgerschap’ en ‘Mediawijsheid’ van Slim Studeren VO biedt kant-en-klare lessen die je direct kunt inzetten. Leerlingen oefenen met dialoog, reflectie en samenwerking. Het dashboard laat jou overzichtelijk de voortgang zien. Docenten waarderen de praktische insteek en de duidelijke structuur. Met dit programma/ lesmateriaal maak je burgerschap en mediawijsheid tastbaar en relevant.
Tip: vraag een DEMO aan om kennis te maken met de Slim Studeren VO.
Samenleven leer je in de klas
Polarisatie hoort bij het leven, maar in de klas kunnen docenten hun leerlingen leren hoe ze ermee moeten omgaan. Door structuur te bieden, de middengroep te activeren en bewust met taal en houding om te gaan, versterk je het gevoel van veiligheid. De klas wordt zo een oefenplaats voor de samenleving: een plek waar verschillen niet scheiden, maar juist verbinden.
