Het nieuwe schooljaar staat voor de deur. Een goed moment om stil te staan bij wat leerlingen écht nodig hebben. Veel jongeren willen wel leren, maar missen overzicht, richting en regie. Ze weten niet hoe ze het leren moeten aanpakken.
Zelfsturing en studievaardigheden vormen een stevige basis voor succesvol leren. Ze zijn onmisbaar om leerlingen richting, overzicht en grip te geven op hun leerproces. Ze bepalen of leerlingen zelfstandig kunnen werken, doelen halen en gemotiveerd blijven. Onderzoek van Garon-Carrier et al. (2023) wijst uit dat doelgerichte training hierin leidt tot meer leerplezier én betere resultaten.
De begeleiding van studievaardigheden en zelfsturing begint bij jou als mentor of docent. Hoe ga jij het komend schooljaar studievaardigheden en zelfsturing bevorderen?
Wat zijn effectieve studievaardigheden en hoe ontwikkel je ze?
Niet elke leerstrategie is even effectief. Veel leerlingen herhalen de stof of markeren zinnen, maar dat werkt nauwelijks. Onderzoeken van Dunlosky (2013) en Weinstein & Sumeracki (2019) tonen aan dat strategieën zoals zelftoetsen, gespreid oefenen en het verbinden van kennis meer resultaat opleveren.
In 2024 bevestigden Karpicke & Aue dat actieve verwerking van leerstof zorgt voor betere lange-termijnopslag. Leerlingen die zichzelf regelmatig overhoren, onthouden meer en begrijpen dieper.
Koppel deze inzichten aan jouw lespraktijk. Laat leerlingen oefenen met het maken van eigen toetsvragen, inzetten van flashcards of het in eigen woorden uitleggen van leerstof.
Hoe stimuleer je zelfsturing bij pubers?
Zelfsturing vraagt meer dan alleen motivatie. Het draait om vaardigheden zoals plannen, doelen stellen, prioriteiten kiezen en met afleiding omgaan. Precies dát zijn onderdelen waarin jongeren nog volop aan het groeien zijn.
Dat komt niet doordat ze het niet willen, maar omdat hun brein daar nog niet volledig klaar voor is. De prefrontale cortex, het hersengebied dat betrokken is bij denkprocessen zoals zelfbeheersing, vooruitdenken en het nemen van verantwoorde beslissingen, ontwikkelt zich tot ver in de adolescentie.
Volgens Steinberg (2022) verklaart dit waarom pubers vaak moeite hebben met structuur en zelfregie. Ze hebben wel de potentie, maar missen nog de ‘bedrading’ om het zelfstandig te doen. Daarom is het belangrijk dat wij als school die vaardigheden actief en stap voor stap aanleren.
Leerlingen kunnen wel zelfstandig leren, maar hebben structuur nodig. Bouw routines in. Laat ze leerdoelen stellen, reflecteren en zelf hun voortgang monitoren.
Onderzoek van Jansen et al. (2022) laat zien dat leerlingen die leren reflecteren op hun aanpak, betere resultaten halen én meer eigenaarschap tonen.
Een praktisch voorbeeld: Laat leerlingen na een toets invullen wat ze goed deden, wat ze anders zouden aanpakken en welke strategie daarbij hoort.
Hoe start je het schooljaar met focus op leerstrategieën?
Begin direct na de zomervakantie. Wacht niet tot het eerste rapport. Bouw studievaardigheden en zelfsturing in vanaf week 1.
Voorbeeld: Start elke les met een mini-check. Vraag: “Wat heb je vorige les geleerd?” en “Wat ga je vandaag bewust anders doen?”. Herhaal dit kort, maar consequent.
Gebruik signaalwoorden zoals eerst, vervolgens, daarna en tot slot om structuur in je uitleg aan te brengen. Dat helpt bij het overnemen van strategieën.
Onderzoek van Hulleman & Harackiewicz (2021) wijst uit dat leerlingen beter gemotiveerd zijn als ze begrijpen waarom een aanpak werkt.
Waarom het programma Slim Studeren VO goed werkt voor studievaardigheden en zelfsturing
Slim Studeren VO is ontwikkeld op basis van bewezen strategieën zoals retrieval practice, planmatig werken en zelfevaluatie. De methode helpt leerlingen concreet, zonder veel voorbereiding voor de docent.
Zo werkt het in de praktijk:
Een school zet Slim Studeren VO – module Studievaardigheden in tijdens mentorlessen. Elke week maken leerlingen een kort leerplan: wat ze gaan leren, wanneer, en met welke techniek. Ze bespreken dit kort met een klasgenoot.
Reacties van docenten:
“Ik zie dat leerlingen echt nadenken over hun aanpak.”
“Minder stress, meer regie.”
Onderzoek van Rawson & Dunlosky (2023) toont aan dat leerlingen die actief werken met zelftoetsen en planning, zelfstandiger én effectiever leren.
Sociale vaardigheden en mediawijsheid versterken zelfsturing in de klas
Zelfsturing gaat verder dan alleen leren plannen en organiseren. Ook sociale vaardigheden en mediawijsheid spelen een grote rol. Leerlingen moeten leren samenwerken, feedback geven én kritisch omgaan met digitale informatie.
In een tijd waarin jongeren dagelijks online zijn, is het belangrijk dat ze weten hoe ze zich gedragen op sociale media, hoe ze nepnieuws herkennen en hoe ze digitale bronnen verantwoord gebruiken. Mediawijsheid is een onderdeel van eigenaarschap over leren én gedrag.
Door hier structureel aandacht aan te besteden, versterk je niet alleen hun digitale geletterdheid, maar ook hun zelfinzicht en communicatie.
Reacties van docenten:
“Ik merkte dat veel ruzies in de klas begonnen op Instagram. Nu bespreken we wekelijks online gedrag. Het helpt écht.”
“Ik gebruik Slim Studeren – module Sociale vaardigheden om aandacht te besteden aan mediawijsheid. Leerlingen snappen beter wat afleiding doet met hun concentratie.”
“We oefenen met feedback geven en ontvangen. De reflectiemomenten in Slim Studeren VO zorgen voor waardevolle gesprekken. Leerlingen geven elkaar nu actief feedback en denken samen na over hoe ze leren. Dat zorgt voor meer openheid én samenwerking in projectgroepen.”
Onderzoek van Zimmerman & Kitsantas (2022) laat zien dat sociale vaardigheden, zoals samenwerken en feedback geven, nauw samenhangen met zelfsturend leren. Leerlingen die sociaal vaardiger zijn, stellen vaker eigen leerdoelen en plannen effectiever.
Wat kun jij als docent of mentor doen?
Jouw rol als docent of mentor is belangrijk. Jij kunt het verschil maken. Geef expliciete instructie. Leg uit waarom een aanpak werkt. Laat leerlingen oefenen. Geef ruimte voor reflectie.
Werk met leermaatjes. Laat leerlingen elkaar uitleg geven. Gebruik korte zelftoetsen. Plan reflectiemomenten in. Bespreek niet alleen het resultaat, maar vooral de aanpak.
McDaniel et al. (2020) laten zien dat deze werkwijze zorgt voor diepere verwerking van kennis en sterkere langetermijnopslag.
Hoe ga jij het komend schooljaar studievaardigheden en zelfsturing bevorderen?
Het komend schooljaar is jouw kans om leerlingen écht verder te helpen. Door aandacht te geven aan hoe ze leren en hoe ze dat leren zelf kunnen sturen.
Gebruik bewezen strategieën. Begin op tijd. Kies voor structuur. Overweeg een methode als Slim Studeren VO. Laat leerlingen ervaren dat zij de regie kunnen nemen over hun leren.
Hoe ga jij het komend schooljaar studievaardigheden en zelfsturing bevorderen? Zet nu de eerste stap. Het verschil begint bij jou.
Bronnen
- Dunlosky, J. et al. (2013). Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques.
- Garon-Carrier, G. et al. (2023). Learning Strategies in Adolescence.
- Hulleman, C., & Harackiewicz, J. (2021). Motivational Interventions in Schools.
- Jansen, R. et al. (2022). Reflection and Metacognitive Skills in Secondary Education.
- Karpicke, J., & Aue, W. (2024). Active Recall and Long-Term Learning Outcomes.
- McDaniel, M. et al. (2020). Learning Techniques That Support Durable Learning.
- Rawson, K., & Dunlosky, J. (2023). Spaced Retrieval and Student Achievement.
- Steinberg, L. (2022). Adolescent Brain Development and Education.
- Weinstein, Y. & Sumeracki, M. (2019). Understanding How We Learn.
